Æðlausar plöntur

Æðlausar plöntur voru fyrstu plönturnar sem námu land. Þær hafa ekki æðavef, sem þýðir að þær geta hvorki flutt vatn og næringarefni langt né stutt sig vel. Þess vegna eru þær yfirleitt lágar og vaxa nálægt jörðinni. Þær hafa ekki raunverulegar rætur, stöngla eða lauf, heldur einfaldari byggingu.

Þrátt fyrir þetta deila þær mörgum einkennum með æðplöntum. Þær hafa kynslóðaskipti, eru með yfirhúð og mynda vefi frá vaxtarvef. Í æðlausum plöntum er kynliðurinn ríkjandi. Þar sem sáðfrumur hafa svipu til að hreyfa sig þurfa þær vatn til að ná til eggfrumna, og því finnast þessar plöntur oft á rökum stöðum.

Helstu hópar æðlausra plantna

Lifrarmosar

Lifrarmosar (Hepatophyta) eru einfaldar plöntur sem geta verið annað hvort flatar eða laufkenndar. Þeir hafa rætlinga sem eru þráðlaga festingar sem halda plöntunni við undirlagið. Þeir geta fjölgað sér bæði kynlaust og með kynæxlun, t.d. með sérstökum frumuklösum sem kallast gemmur og mynda þá nýjar plöntur.

Hornmosar

Hornmosar lifa helst á rökum og skuggsælum stöðum. Þeir geta ljóstillífað en lifa einnig í sambýli við blágrænar bakteríur sem geta bundið nitur úr lofti. Gróliðurinn þeirra er lítill og líkist mjóum stönglum. Þeir geta einnig fjölgað sér kynlaust með sundrun.

Mosar

Mosar eru algengasti hópur æðlausra plantna og finnast víða um heim, allt frá heimskautasvæðum til hitabeltis. Þeir vaxa oft í rökum og skuggsælum aðstæðum, til dæmis á skógarbotni, steinum eða rotnandi trjám, þar sem þeir geta myndað þykkar mottur.

Mosar hafa enga æðavefi og því hvorki raunverulegar rætur, stöngla né lauf. Þess í stað hafa þeir rætlinga, eins og lifrarmosar. Þeir taka vatn upp um yfirborð sitt og geta geymt mikið magn af því í frumunum sínum. Ef það verður þurrkatíð geta þeir farið í dvala og vaknað þegar raki eykst á ný.

Lífsferill mosa er dæmigerður fyrir æðlausar plöntur, þar sem kynliðurinn er ríkjandi. Hann er græni hluti plöntunnar (laufin) sem við sjáum. Lífsferillinn byrjar á mosavísi, sem er þráðlaga frumstig og líkist þörungum. Úr því vaxa síðan uppréttar, laufkenndar plöntur.

Mosar fjölga sér bæði kynlaust og með kynæxlun. Við kynæxlun myndast sáðfrumur í frjóhirslu og eggfrumur í egghirslu. Sáðfrumurnar hafa svipu og þurfa því vatn til að synda til eggfrumunnar. Eftir frjóvgun myndast gróliður sem vex á kynliðnum og er háður honum. Hann myndar gró sem dreifast með vindi og geta myndað nýjar plöntur.