Frælausar æðplöntur

Æðavefur æðplantna samanstendur af viðarvef, sem flytur vatn og steinefni upp úr jarðveginum, og sáldvef, sem flytur lífræn næringarefni milli hluta plöntunnar. Æðplöntur hafa yfirleitt raunverulegar rætur, stöngla og lauf. Ræturnar taka vatn upp úr jarðvegi og stöngullinn flytur það upp til laufanna. Viðarvefurinn, sem er með sterka frumuveggi, styður plöntuna gegn þyngdaraflinu. Laufblöðin eru þakin vaxkenndri yfirhúð, nema á undirlaginu þar sem eru loftaugu, lítil op sem geta opnast og lokast til að stjórna vatnstapi.

Hjá æðplöntum er gróliðurinn ríkjandi. Frælausar æðplöntur skiptast í tvo meginhópa: 1) jafna og 2) burkna og skyldar plöntur. Þessar plöntur dreifa sér með gróum sem berast með vindi. Þetta er hagkvæmt þar sem gróliðurinn er sá hluti plöntunnar sem hefur æðavef. Einnig er mikilvægt að gróliðurinn sé tvílitna vegna þess að ef gen er gallað getur heilbrigða genið komið í stað þess. Auk þess eykur meira erfðaefni líkur á stökkbreytingum sem leiða til meiri fjölbreytileika og flóknari byggingar plantnanna. Því eru æðplöntur bæði fjölbreyttar og mjög útbreiddar. Þegar gró frælausra æðplantna spírar myndast lítill kynliður sem er sjálfstæður og sér um eigin næringu. Í þessum plöntum losa frjóhirslur sáðfrumur sem hafa svipu og synda í vatni að egghirslum þar sem frjóvgun á sér stað.

Frælausar æðplöntur mynduðu víðáttumikla mýrar og skóglendi á kolatímabilinu fyrir um 299 milljónum ára. Margar þessara plantna dóu án þess að brotna niður að fullu. Þær þjöppuðust saman og mynduðu kol, sem við nýtum enn í dag. Olía hefur svipaðan uppruna, en myndast yfirleitt í sjávarseti og inniheldur einnig leifar dýra.

Tveir meginhópar frælausra æðplantna

Jafnar

Jafnar eru meðal fyrstu landplantna sem þróuðu æðavef. Ólíkt mosum hafa þær vel þróaðan æðavef í rótum, stönglum og laufum. Yfirleitt hafa þær þykkan neðanjarðar stöngul, svokallaðan jarðstöngul, sem sendir upp lóðrétta sprota. Smá, hreisturkennd lauf þekja stöngla og greinar og gefa plöntunni mosalegt útlit. Þessi litlu lauf kallast smáblöð og þau hafa eina æð. Flestar aðrar æðplöntur hafa stærri blöð, stórblöð, með greinóttum æðavef.

Gróhirslur jafna eru á sérhæfðum blaðklösum sem kallast ax og eru oft keilulaga. Gró þeirra eru stundum notuð í lyfjagerð og flugelda vegna þess að þau eru mjög eldfim.

Burknar og skyldar plöntur

Burknar, frumjafnar og elftingar tilheyra hópi sem kallast byrkningar. Ólíkt jöfnum hafa þessar plöntur stórblöð.

Burknar

Burknar eru stærsti hópur plantna fyrir utan blómplöntur og sýna mikinn fjölbreytileika í útliti og búsvæðum. Þær finnast helst á hlýjum og rökum svæðum en geta einnig lifað á kaldari og jafnvel þurrari stöðum. Þær geta verið allt frá lágvöxnum plöntum upp í trjálíkar tegundir. Blöð þeirra, sem vaxa frá jarðstöngli, eru mjög breytileg í lögun.

Sumir burknar geta breiðst út kynlaust, þá vex jarðstöngullinn lárétt í jarðveginum og myndar ný blöð.

Burknar hafa einnig hagnýtt gildi fyrir manninn. Þær eru notaðar sem skrautplöntur og í blómaskreytingar. Viður úr trjálíkum burknum er notaður sem byggingarefni vegna þess að hann er mjög endingargóður. Sumar tegundir eru einnig nýttar til matar, en þó get einhverjar innihaldið krabbameinsvaldandi efni.

Frumjafnar of elftingar

Frumjafnar líkjast litlum kústum og finnast meðal annars í suðurríkjum Bandaríkjanna. Þeir hafa engin raunveruleg laufblöð og því sjá greinar þeirra um ljóstillífun. Gróhirslur eru staðsettar á endum greinanna og kynliðurinn er lítill, lifir neðanjarðar og er í samlífi við sveppi.

Elftingar vaxa víða á rökum svæðum. Þær hafa jarðstöngul sem myndar rætur og græna stöngla sem sjá um ljóstillífun. Greinar þeirra geta líkst hala á hesti, sem skýrir enska heitið (e. Horsetail). Smá, hreisturkennd lauf eru við liðamót en taka ekki þátt í ljóstillífun. Margar elftingar mynda ax á toppi stönglanna.